Tuesday, September 18, 2018

Sơn mài Việt Nam


Notice: Undefined index: tie_hide_meta in /var/www/html/wp-content/themes/sahifa/framework/parts/meta-post.php on line 3

Nền nghệ thuật tạo hình Việt Nam có lịch sử lâu đời, có bản sắc dân tộc riêng của mình.

 

 

SƠN   MÀI   VIỆT   NAM

 

Nền nghệ thuật tạo hình Việt Nam có lịch sử lâu đời, có bản sắc dân tộc riêng của mình.

Từ chất liệu đá, đồng, gỗ, đất … những tác phẩm còn lưu trữ được đã nói lên hùng hồn nền nghệ thuật điêu khắc huy hoàng hết sức độc đáo của các nghệ sĩ Việt Nam. Về hội họa và đồ họa, mặc dù sự tàn phá khủng khiếp của khí hậu và chiến tranh, cũng còn lưu giữ được một số tranh thờ, tranh dân gian khắc gỗ in trên giấy dó quét điệp, tranh chân dung trên lụa …

Nền hội họa hiện đại rất phong phú về chất liệu : tranh giấy, tranh lụa, tranh sơn dầu, tranh khắc các loại, các dạng tranh hoành tráng, tranh sơn mài… Nói về sơn mài là nói về một chất liệu có từ lâu đời của Việt Nam, là nói về một kỹ thuật truyền thống của nhiều nghề thủ công đã được phát triển thành một kỹ thuật của một nghệ thuật hội họa quan trọng.

Chất sơn mài được sản xuất từ nhựa cây sơn. Nhựa cây hứng về được đổ vào những cái "sải" đan bằng tre và đậy lên mặt sơn một lớp giấy. Nhựa âý gọi là "sơn sống", cất trong nhà càng lâu càng tốt, sơn sẽ lắng xuống và chia ra nhiều lớp, mỗi lớp là một loại sơn. Lớp trên cùng màu sẫm gọi là "sơn mặt dầu", loại tốt nhất, dùng để trộn vào những loại sơn ở các lớp bên dưới, chế thành các loại "sơn chín" dùng trong những lớp sơn cuối của việc làm "vóc" hoặc để vẽ tranh.

Sơn chất lượng cao đổ vào những sải tre hoặc thùng gỗ và dùng chầy gỗ khuấy trong ba ngày liền (mỗi ngày từ 8-11 giờ). Dần dần sơn trở nên trong hơn, có màu nâu giống màu cánh con gián và người ta gọi là "sơn cánh gián". Thêm một ít nhựa thông vào sơn thì nó sẽ bóng hơn và dễ mài. Đó là "sơn chín". Nếu đổ nhựa sơn vào chậu sành và khuấy bằng chầy sắt thì sơn sẽ ngả màu đen.

Các loại bột màu bình thường khi trộn với sơn cũng đều bị sơn làm đen hoặc xám xỉn lại, do vậy muốn pha với sơn thành các màu để vẽ phải sử dụng các loại bột màu đặc biệt. Trong số màu đó có các loại sơn ở các sắc độ khác nhau, vàng và bạc nguyên chất ở dạng lá mỏng hoặc rây nhỏ thành bột. Một số màu xanh lá cây, xanh lam, vàng, tím, trắng… là ở dạng bột không hòa tan. Một vài màu phẩm cũng dùng được. Người ta còn dùng cả hột dành để tạo màu vàng trong. Vỏ trứng vịt, trứng gà khảm vào tranh sơn mài có thể tạo được những màu trắng rất khỏe, còn vỏ trai, vỏ ốc thì tạo ra những màu xanh, tím, hồng óng ánh. 

Những họa sĩ sơn mài Việt Nam rất chú trọng tới việc chọn những tấm gỗ thật tốt để làm "vóc". Công việc này rất phức tạp. Tấm gỗ cần phải khô và nhẵn, không được có một vết nứt, rạn, xước, và những vết bẩn khác. Gỗ được quét một lớp "sơn sống" lên cả hai mặt bằng một cái "thép" rộng bản rồi bọc vải hoặc lụa quanh tấm gỗ, để khô, xong lại sơn nhiều lớp sơn khác nhau. Sau đó, gỗ được để vào chỗ ẩm mát thoáng hai, ba ngày. Khi lớp sơn phủ vải đã khô, người ta lại quét một lớp sơn nữa và "bó" một lớp "mát tít" gồm có sơn sống, mùn cưa rây nhỏ và đất sét. Sau khi lớp "bó" đã khô và được phủ hai lớp sơn sống nữa, bề mặt của tấm gỗ được mài nhẵn bằng đá bột với nước. Sau đó "sơn thí" lên tấm gỗ từ ba đến bốn lớp "sơn then" (sơn chín màu đen) mỗi lớp sơn "ủ" khô trong buồng ẩm mát vài ngày và lại mài kỹ rồi mới "thí" lớp sơn khác. Chỉ sau khi tấm gỗ được phủ sơn ở tất cả mọi phía và mài cẩn thận như vậy, đã phẳng lỳ, nhẵn mịn, gọi là "vóc" thì mới được dùng để vẽ tranh.

 

Trên bề mặt của tấm "vóc", họa sĩ dùng phấn hoặc bút chì phác họa hình vẽ, sau đó vẽ sơn đã trộn màu theo đường phấn. Có thể dùng bút vẽ tròn hay "thép" dẹt, to hoặc bé, mềm hoặc cứng tùy vào tính chất của chất sơn đã trộn màu hoặc của nét vẽ phác. Sau mỗi lớp vẽ, phải "ủ" cho khô trước khi vẽ lớp khác đè lên. Khi tranh đã vẽ xong trên toàn bộ bề mặt, còn phải phủ lên một hay hai lớp sơn, với màu thích hợp, cốt để sử dụng những màu chồng lên nhau và để cho mặt sơn sau này được thật nhẵn và bóng. 

Nếu như tác giả muốn dùng vỏ trứng, hoặc vỏ trai, ốc, thì dùng dao trổ sẽ tách trên bề mặt lớp sơn của "vóc" những vùng thích hợp cho đến sát bề mặt lớp vải, sau đó đặt những hình cắt từ vỏ trứng hay vỏ trai, ốc vào những chỗ đã khắc thấp và đã được quét một lớp sơn đen có trộn ít vôi đã tôi. Dùng búa bằng gỗ gõ nhẹ cho vỏ trứng, vỏ trai dính chặt vào lớp sơn còn chưa khô hẳn ở phía dưới. Sau đó, quét thêm từ một đến hai lớp sơn vào những chỗ đã "khảm" như vậy để tạo màu thích hợp cho từng hình. Khi các lớp sơn đã khô thì mài bằng "đá màu" với nước cũng như mài những lớp sơn khác, và vỏ trứng, vỏ trai sẽ hiện dần ra với những hình rạn nứt và những chỗ đọng sơn nhiều hay ít tùy ý người mài.

Muốn sử dụng vàng lá hoặc bạc lá thì "thiếp" nó lên một lớp sơn vẽ mỏng và ủ khô. Cũng có thể phủ một lớp sơn cánh gián nguyên chất hoặc pha lẫn với một loại màu trong nào đó, để khô rồi mài nhẵn. Những lá vàng, lá bạc đó sẽ cho những màu rất óng và màu sắc này phụ thuộc vào việc phủ sơn dầy hay mỏng, mài nhiều hay ít.

Sau khi bức tranh đã được mài bằng đá màu mịn, bằng than, các hình nét, màu sắc đã hiện lên vừa ý tác giả, thì đến công việc đánh bóng. Có thể đánh bóng lúc đầu bằng tóc rối với bột than mịn, sau đó dùng bông với bột than. Dần dần, nét và màu của tranh hiện rõ ra mà không cần giội nước lên để xem như khi mài nữa. Lúc này phải dùng bàn tay xoa lên mặt tranh cho đến khi nào màu sắc hiện lên thật rõ, bề mặt tranh bóng lên. Chỉ đến khi đó bức tranh mới được coi là hoàn thành.

Lúc đầu, những nghệ nhân sơn mài Việt Nam chỉ sử dụng được một số màu sơn hết sức hạn chế : sơn đen, sơn cánh gián son, vàng và bạc. Hơn nữa, chỉ có sơn đen chịu được sức mài, còn các màu sơn khác đều không mài được.

Năm 1928, một số sinh viên Trường cao đẳng Mỹ thuật Hà Nội bắt đầu nghiên cứu kỹ về nghề sơn của những người thợ thủ công và chẳng bao lâu họ đã tìm tòi được khả năng tiềm tàng của kỹ thuật sơn mài. Thay cho dầu thực vật (như dầu trẩu) có pha thêm nhựa thông vào nhựa cây sơn như đã nói ở trên : thế là sơn cánh gián cũng có thể chịu được sức mài. Đó là thắng lợi đầu tiên mà những họa sĩ trẻ tuổi đã giành được. Cũng vào thời kỳ này, người ta bắt đầu dùng vỏ trứng để khảm vào tranh, nó giúp cho sơn mài có thêm màu trắng và các màu xám, tăng thêm những vẻ độc đáo của chất liệu này.

Nhờ có những tìm tòi sáng tạo công phu, các nghệ sĩ đã đem lại cho nghệ thuật sơn mài khả năng diễn tả cao, tăng cường tính rõ ràng và độ đậm đà của hình thể, làm cho tranh tràn trề không khí và ành sáng. Ngày càng có nhiều họa sĩ khao khát được làm việc để phát huy kỹ thuật truyền thống này, một thể loại nghệ thuật tạo hình dân tộc. Nhiều dạng tranh sơn mài đã ra đòi : sơn mài nhẵn, sơn mài đắp nổi, sơn mài khắc ….

 

PHAN  KẾ  AN

 (Lịch Văn Hóa  Tổng Hợp 1987-1990 của Nhà Xuất  bản Văn Hoá – Hà

Nội)

 

Check Also

Còn 6 tháng nữa là Brexit- Những điều cần biết

Tại sao Anh rời Liên minh châu Âu? Cuộc trưng cầu dân ý – một …